معرفی کتاب | اتاق روشن رولان بارت یادداشت‌هایی در باب عکاسی

«اتاق روشن»، تاملات مختصر «رولان بارت» در زمینه عکاسی است. وی در این کتاب از برخی مفاهیم فلسفی عکاسی، همچنین تاثیر عکاسی و تصاویر بر روحیات انسان‌ها صحبت می‌کند. او معتقد است بسیاری از مفاهیم واقعی و انتزاعی را می‌توان به وسیله عکس به بیننده انتقال داد. خاص بودن عکاسی، طبقه‌بندی نشدن عکس، دوگانگی، برانگیختن میل، ویژگی‌های غیر عمدی، عکس باغ زمستانی، پرتوهای درخشان رنگ و عکس رام شده عناوین برخی مطالب کتاب هستند. در انتهای کتاب شامل کتاب‌شناسی بارت و برخی تصاویری است که وی در موضوعات مختلف فراهم آورده است.
با اين‌ که‌ تک‌ عکس‌هايى‌ از رولان‌ بارت‌ در دست‌ است‌ او خود عکاسى‌ حرفه‌اى‌ نبود، اما شايد بيشتر از هر شخص‌ ديگرى‌ عکاسى‌ را بايد مديون‌ او دانست. دغدغه‌ نقد و فهم‌ عکس‌ بارت‌ به‌ طور جدى‌ پس‌ از مرگ‌ مادرش‌ به‌ وجود آمد. او که‌ نمى‌توانست‌ فقدان‌ مادر را بپذيرد، به‌ عکس‌هاى‌ او پناه‌ آورد و زندگى‌ دوم‌ خود را با مادرش‌ آغاز کرد و عکس‌ و نوستالژى‌ موجود در آن‌ جايگزينى‌ مجازى‌ براى‌ پر کردن‌ جاى‌ خالى‌ مادرش‌ شدند. در واقع‌ براى‌ رولان‌ بارت‌ عکاسى‌ با مرگ‌ آغاز شد و عکس‌ حکم‌ زنده‌کننده‌اى‌ مجازى‌ را داشت، پس‌ بيشتر از هر کس، مى‌توان‌ مرگ‌ را در عکاسي، از ديدگاه‌ او مورد بررسى‌ قرار داد.
بارت،‌ با توجه‌ خاصى‌ که‌ به‌ مفهوم‌ عکس‌ پيدا کرد و با فضاى‌ متشنجى‌ که‌ بعد از مرگ‌ مادرش‌ او را احاطه‌ کرده‌ بود، به‌ عکاسى‌ پناه‌ آورد و با تکيه‌ بر دو عنصر عکس‌ و نوستالژي، به‌ نقد و ايده‌پردازى‌ درباره‌ مقوله عکاسى‌ پرداخت‌ و در مدت‌ کوتاهى‌ توانست‌ در اين‌ راه‌ موفقيت‌هاى‌ بزرگى‌ به‌ دست‌ آورد. بارت‌ پس‌ از مرگ‌ مادر، به‌ عکس‌هاى‌ خانوادگى‌ (عکس‌هاى‌ کاملا معمولي) که‌ در آلبوم‌ خانواده‌ قرار داشت‌ رجوع‌ کرده‌ و به‌ تفسير و توضيح‌ چيزهايى‌ که‌ براى‌ خودش‌ در عکس‌ مفهوم‌ داشت‌ پرداخت.به‌ نظر بارت‌ «مصداق‌ عکاسانه، چيزى‌ يحتملا واقعى‌ نيست‌ که‌ يک‌ تصوير يا يک‌ نشانه‌ به‌ آن‌ ارجاع‌ مى‌شود، بلکه‌ چيزى‌ لزوما واقعى‌ است‌ که‌ در برابر لنز قرار گرفته‌ است‌ و بدون‌ آن‌ هيچ‌ عکسى‌ وجود نخواهد داشت».بر اين‌ اساس‌ «هرعکس‌ يک‌ گواهى‌ حضور است». اما در اين‌ مورد حضور بازو به‌ بازوى‌ مرگ‌ قدم‌ بر مى‌دارد. آنچه‌ عکس‌ تا ابد ثبت‌ مى‌کند، تنها يک‌ مرتبه‌ رخ‌ داده‌ است. يک‌ عکس، به‌ طور مکانيکي، آنچه‌ را که‌ هرگز نمى‌تواند به‌ طور وجودى‌ تکرار شود را تکرار مى‌کند.
اتاقى‌ روشن‌ که‌ بيشترين‌ ارتباط‌ ميان‌ بارت‌ با عکاسى‌ در آنجا شکل‌ گرفته‌ است‌ در حکم‌ مرثيه‌اى‌ براى‌ مادرش‌ و به‌ عنوان‌ نوعى‌ سنگ‌ نوشته‌ مزار (براى‌ خود بارت) به‌ شدت‌ تاثيرگذار است.اما درباره‌ اصرار بارت‌ بر واقع‌ گرايى‌ عکس‌ يعنى‌ باور او به‌ اين‌ که‌ عکس‌ به‌ آنچه‌ تنها يک‌ مرتبه‌ رخ‌ داده‌ است‌ شهادت‌ مى‌دهد!چه‌ مى‌توان‌ گفت؟
بارت‌ مى‌گويد: از منظرى‌ پديدار شناختي، در عکس‌ قدرت‌ تصديق‌ از قدرت‌ بازنمايى‌ فراتر مى‌رود. اما تصديق‌ چه‌ چيزى‌ و براى‌ چه‌ کسي!
راستگويى‌ عکس‌ بر اين‌ قاعده‌ بنا نهاده‌ شده‌ که‌ به‌ هر صورت‌ يک‌ عکس‌ را عکاسى‌ به‌ تصوير کشيده‌ است‌ و به‌ هر صورت‌ (حتى‌ در صورت‌ استفاده از تکنيک‌هاى‌ محوکننده‌ و…) تصوير با گذشت‌ نور از لنز به‌ وجود آمده‌ و به‌ صورت‌ واقعى‌ ثبت‌ شده‌ است‌ پس‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ دروغين‌ نيست‌ و نيز نمى‌تواند از خود چيزى‌ بسازد که‌ وجود ندارد. پس‌ يک‌ عکس‌ متقاعدکننده‌تر از هزاران‌ کلمه‌ است. بارت‌ جزييات‌ و ويژگى‌هاى‌ عکس‌ را از دو طريق‌ مورد بررسى‌ قرار مى‌دهد:

studium: يک‌ عکس‌ که‌ همان‌ موضوع‌ و زمينه‌ توجهات‌ و علايق‌ عکاسى‌ است، مثلا در عکس‌هاى‌ بناها احتمالا علاقه‌ فرد به‌ معمارى‌ را مى‌توان‌ تشخيص‌ داد. در تصاوير ويکتوريايى‌ نيز احتمالا کنجکاوى‌ تاريخى‌ افراد برانگيخته‌ مى‌شودstudium . به‌ ذائقه‌ يا مشغله، مربوط‌ مى‌شود و به‌ طور کلى‌ مشخص‌کننده‌ فضاى‌ کلى‌ تصوير است.
punctum: يکى‌ عکس‌ جزييتى‌ است‌ که‌ تماشاگر را جريحه‌ دار مى‌کند، زخمى‌ بر او مى‌زند و داغى‌ براو مى‌نهد و يا مرهمى‌ بر زخمش‌ مى‌گذارد.

در واقع‌ punctum ، studium را نقطه‌گذارى‌ مى‌کند و خوانش‌ يک‌ عکس‌ را دستخوش‌ تغيير مى‌سازد و افزونه‌اى‌ بر عکس‌ است‌ (نه‌ به‌ اين‌ معنى‌ که‌ چيزى‌ متفاوت‌ از موضوعى‌ اصلى‌ است) شايد بتوان‌ punctum را شوک‌ عکس‌ ناميد چون‌ زندگى‌ بارت‌ بيش‌ از هر چيز دستخوش‌ همين‌ شوک‌ها بود و سرانجام‌ او نيز، با شوک‌ رقم‌ زده‌ شد. بارت‌ در سال‌ ۱۹۸۰، در حالى‌ که‌ از خيابانى‌ مى‌گذشت‌ با کاميونى‌ برخورد کرد و يک‌ ماه‌ بعد در حالى‌ که‌ ديگر مادر مجازى‌ را در آغوش‌ نمى‌يافت‌ به‌ مادر حقيقى‌ خويش‌ پيوست.

نویسنده : رولان بارت
مترجم : فرشید آذرنگ
انتشارات : حرفه
قیمت : ۱۸۰۰۰ تومان

نظرات