یادداشتی برای یک نقاش و یک نویسنده

نگار آذرپویانگار آذرپویا

● نگار آذرپویا – کارشناس ارشد پژوهش هنر

● یادداشتی به مناسبت برپایی نمایشگاه نقاشی قاسم حاجی‌زاده در گالری شهریور تهران

 

  1. به صادق هدایت و تفکر او بارها در دوره‌های مختلفی از تاریخ پرداخته شده است و اینبار توسط قاسم حاجی‌زاده با برپایی نمایشگاهی متشکل از بیست پرتره از این آیکن معاصر در گالری شهریور.

و نیک می‌دانیم یادآوری، احیا و پرداخت دوباره خصلت حاجی‌زاده و نقاشی‌های او بوده است.

در مجموعه حاضر هدایت و حاجی‌زاده هریک متقابلا از آن دیگری وام می‌گیرد؛ گستره تاثیرگذاری و مخاطبان نقاشی‌ها بواسطه شهرت نویسنده بسط می‌یابد و نقاش هم خط فکری هدایت را دیگر بار در اذهان نسل امروز و در بافت زمانی امروز می‌پروراند. هر دوتن فرهنگ شرق و غرب را همزمان در خود دارند و آن تضاد و پارادوکسی که حاصل همان تجمیع است، در نقاشی‌های نقاش و در نوشته‌ها و کارکتر نویسنده به خوبی خودنمایی می‌کند. آفریده‌های هر دو با طنز و شوخی عجین است، گرچه این طنز را هدایت تلخ‌تر و گزنده‌تر بیان می‌کند.

در نزد نقاش مخاطب “ایرانی” همواره اهمیت دارد و برای هدایت “ایران” همیشه موضوعی مهم بوده، چه در اشارات معنایی و استعاره‌های موجود در آثارش از جمله بوف کور و چه در تلاش‌های او برای گردآوری متل‌های ایرانی و قصه‌های فولکلور و حکایت‌ها؛ همچنین کار روی متون پهلوی و خط پهلوی نشان از پررنگ بودن آموزه‌های ایران باستان در جوهره اندیشه او دارد.

۲٫در هنر معاصر کنش “انتخاب” و گزینش مطرح است و در اینجا نقاش از میان آلبوم عکس‌های هدایت دست به انتخاب همان فریم‌های آشنا زده- و از سال‌های جوانی هدایت و نه اواخر عمرش- و  به عبارتی کلیدی‌ترین فریم‌ها، سمبل‌ها و گزاره‌ها را برای بازآفرینی برگزیده است.

از سویی دیگر نقاش با استفاده‌ی عامدانه از آثار دیگران در کارش- همچون بوفی که بهمن محصص تصویر کرده است[۱] و یا بخشی از نقاشی کشیده شده توسط خود هدایت برای داستان بوف کور و مهم‌تر  از همه با بهره‌گیری از عکس به عنوان بیس و پایه کار- ویژگی‌های معاصر نقاشی‌هایش را از طریق وام‌گیری‌ها و التقاط‌هایی اینچنینی تقویت می‌کند.

به گمان نگارنده استفاده صریح از اثر محصص در دو اثر از این مجموعه، اشاره‌ای هم به تاثیر این او در روند تحول سبکی قاسم حاجی‌زاده دارد. چنانکه اکسپرسیون و تغییر فرم و شکل در تعدادی از پرتره‌ها کاملا مشهود است و نیز طنز پنهان آثار محصص در آثار حاجی‌زاده سرایت پیدا کرده است.[۲]

در بازسازی عکس‌ها البته، شیوه واحدی تکرار نمی‌شود و صورت‌ها گاه واقع‌گرایانه و گاه اغراق‌آمیز و دفرمه نقش می‌شوند. حاجی‌زاده طبق روال معمول خود عکس و موقعیت مشخصی را با خصلتی پاپ آرتی تکرار می‌کند و با دست بردن در بخش‌هایی از عکس‌ها بویژه در فضای پس‌زمینه، در مواردی داستان کلی سوژه را پررنگ‌تر می‌کند و گاهی هم روایت یا خیال‌پردازی‌های شخصی‌اش را با رنگ‌گذاری‌های تند و آزاد و با کیفیتی اکسپرسیو و یا تزئینی به عکس‌ها می‌افزاید. در این مجموعه جز در تابلوی شماره ۱۴ جزئیات و پرداخت‌های کمتری به نسبت آثار پیشین نقاش شاهد هستیم.

می‌توان گفت حاجی‌زاده عکس‌ها را از بافت زمانی و مکانی آنها جدا می‌کند و اینگونه با افزودن و کم کردن عناصر مورد نظر، احساس شخصی و درونی خویش را به آن‌ها می‌افزاید.

کارکتر هدایت در فضای نقاشی‌ها به گونه‌ای معلق جلوه می‌کند؛ آنجا که عناصر اطراف سوژه حذف می‌شوند و رنگی یکپارچه با طول موج بالا سوژه را رد بر می‌گیرد و یا در تابلوی شماره ۱ تنها نیمی از پرتره‌ی نشسته تصویر می‌شود و بجای پرتره ایستاده سمت چپ ، بوف غول پیکر محصص کنارش می‌ایستد و بدینگونه تنهایی و انزوای هدایت و جوهره‌ی اندیشه‌اش را با حذف عنصر انسانی و جانشین کردن بوف تشدید می‌کند و شاید این گزاره از نویسنده را که “زندگی من بنظرم همانقدر غیرطبیعی، نامعلوم و باورنکردنی می‌آمد که نقش روی قلمدانی که با آن مشغول نوشتن هستم…” به گونه‌ای عجیب زنده می‌کند.

عکس مهم دیگر که او را دست به چانه – در اینجا  دست‌ها به اندازه چهره بیانگر حالات درونی هستند- با کلاه لبه‌دارش نشان می‌دهد، پس از اولین خودکشی نافرجام (۱۳۰۷خورشیدی، پاریس، رودخانه مارن) در خانه برادر بزرگترش عیسی گرفته شده و نقاش با پس‌های متفاوتی چون بوف، پرنده ای خیالی و نیز در تابلویی دیگر با شعری از شاملو در پس زمینه به همراه رنگ هایی روشن و شفاف در پوشش رسمی سوژه تابلوهای متفاوتی از آن بوجود آورده است که هر یک حس و حال و فضایی متفاوت از آن دیگری را بازمی‌نمایاند.

در تابلوی شماره ۱۴ هدایت را دویار می‌بینیم، گویی نویسنده را با سایه‌اش تصویر کرده باشد، معلق در فضای سورئالیستی داستان با تصویر نقاشی شده دختر اثیری و جمله آغازین داستان به قلم و دستخط نویسنده و تاکیدی مجدد بر ویژگی معاصر این نقاشی بواسطه کاربست تکنیک کلاژ- به معنای استفاده مجدد از آثار شناخته شده ی موجود در گذشته.

و نهایتا در مجموعه دوازده تایی با قاب‌های موزاییکی از جنس آینه  نیز التقاطی از جنس معاصر را نمایان می‌سازد و با حضور شاخصه‌هایی از هنر پاپ بدلیل تکثیر یک تصویر، گذشته و امروز را درهم می‌آمیزد.

 

[۱] . اما گویی در نهایت ابن بوف بیش از همه به صادق هدایت تعلق داشته باشد. چنانکه به جزئی از زبان تصویری در اشاره به او تبدیل شده است. زیرا داستان بوف کور به تعبیری عصاره تمام نوشته‌های او را در خود دارد.

ده سال پس از مرگ هدایت در ۱۳۴۰ خورشیدی، سمبل بوف بر سنگ مزار این نویسنده شهیر در قلب پاریس و در گورستان معروف پرلاشز نقش می بندد…

[۲]. این گونه ی تلخ و غیرمستقیم طنز در آثار هدایت نیز به چشم می خورد و هدایت و محصص هردو گریزان از جامعه خود، آن را به سخره گرفته‌اند.

 

 

نظرات